EU versoepelt regels voor CRISPR-gewassen, maar grenzen blijven strak

De Europese Unie heeft in juni de strenge regels voor het kweken van genbewerkte gewassen versoepeld. Voortaan vallen planten die zijn aangepast met technieken als CRISPR niet meer automatisch onder de zware regelgeving voor genetisch gemodificeerde organismen (ggo's). Wetenschappers noemen de stap een doorbraak, maar waarschuwen dat de nieuwe regels op belangrijke punten nog te streng zijn.

Van ggo-label naar twee categorieën

Tot voor kort behandelde de EU alle genbewerkte planten hetzelfde als klassieke ggo's, ook al gaat het bij CRISPR vaak om piepkleine aanpassingen in het DNA zonder dat er genetisch materiaal van een andere soort wordt toegevoegd. Die gelijkstelling zorgde voor jarenlange vertraging en hoge kosten voor onderzoekers en kwekers.

De nieuwe wetgeving verdeelt genbewerkte gewassen in twee groepen. Planten met beperkte aanpassingen, de zogeheten NGT-1-categorie (new genomic techniques), worden voortaan beschouwd als gelijkwaardig aan gewassen die op traditionele wijze zijn veredeld. Ze mogen zonder de zware ggo-procedure worden gekweekt en verkocht. Alle overige genbewerkte planten vallen in de NGT-2-categorie en blijven onder de strikte ggo-regels vallen.

Miljarden euro's aan gemiste opbrengst

De versoepeling komt er onder druk van klimaatverandering, geopolitieke spanningen en de wens om de voedselzekerheid in Europa te vergroten. De EU wil onder meer strenger pesticidegebruik en kunstmestgebruik aan banden leggen, wat vraagt om gewassen die van nature beter bestand zijn tegen ziektes en zuiniger omgaan met voedingsstoffen. Genbewerking kan dat soort eigenschappen, zoals droogte- of hittetolerantie, in korte tijd inbouwen.

Een impactstudie van de Europese Commissie uit 2023 becijferde dat de oude, strenge regels boeren in de EU tegen het begin van de jaren 2030 jaarlijks tot 2,7 miljard euro aan gemiste opbrengst bij graangewassen kunnen kosten. Soepelere regelgeving moet bovendien voorkomen dat Europese onderzoekers en bedrijven met hun kennis en patenten naar het buitenland vertrekken, iets wat het afgelopen decennium volgens critici regelmatig gebeurde.

Kritiek op de grenzen van NGT-1

Toch is er kritiek op de manier waarop de EU het onderscheid tussen de twee categorieën heeft vormgegeven. Voor NGT-1-gewassen gelden strikte limieten aan het aantal edits en het aantal basenparen dat per aanpassing mag veranderen, zodat de wijziging in de buurt blijft van wat in de natuur kan ontstaan. Wetenschappers wijzen erop dat die grens kunstmatig is: mutaties ontstaan in de natuur volledig willekeurig, zonder beperking in aantal of type. Ook klassieke veredelingsprogramma's combineren vaak honderden genetische varianten om meerdere eigenschappen tegelijk te verbeteren.

De limieten maken het lastig om meerdere gewenste eigenschappen in één gewas te combineren, of om complexe kenmerken als opbrengst en stresstolerantie te verbeteren, die worden bepaald door tientallen tot honderden genen tegelijk. Critici wijzen naar de Verenigde Staten, waar niet de kweekmethode wordt beoordeeld maar het eindproduct: reguleerders kijken daar alleen of een gewas een risico vormt voor gezondheid of milieu, ongeacht hoe de verandering tot stand kwam. Onderzoekers pleiten ervoor dat de EU die flexibiliteit ook inbouwt naarmate de nieuwe regels in de praktijk worden toegepast.